معاد در جاهلیت حسین طاهری

«جاهلیت» از «ج هـ. ل» است و جهل در مقابل علم. بدین روى، بسیارى از محققان اسلامى بر اساس مفاهیم قرآنى، «جاهلیت» را دوره جهل به خداى راستین و دین حق دانسته اند; اما گلدزیهر، ایزوتسو و برخى دیگر، «جهل» را در مقابل «حلم» (عقل) و «جاهلیت» را در مقابل «اسلام» قرار داده و گفته اند: در جاهلیت، «ارباب» داشتند، ولى اسلام بر اساس بینش توحیدى خود، رو
به «رب» آورد و به جاى وثنى مذهب بودن، توحید را مطرح کرد.
اما در اصطلاح تاریخ اسلامى، «جاهلیت» عصر پیش از اسلام ـ از زمان حضرت عیسى(علیه السلام) تا پیامبر خاتم(صلى الله علیه وآله) ـ را گویند و مردمان آن اعرابى بودند که پیش از اسلام در جزیرة العرب زندگى مى کردند و جاهل به «اللّه» بودند. این تعریف شامل قبایلى مانند «عدنانیان» در حجاز، «قحطانیان» در یمن، «عرب بائده» مثل عاد، ثمود و طَسَم و جماعت وثنى مذهب در وسط جزیرة العرب، اعراب یهودى در یمن، وادى القرى، خیبر و یثرب، مسیحیان در شام و حجاز، «صائبان» در حران، و زرتشتیان در بحرین مى شود. این واژه داراى معنایى وسیع است و بر تمام این اعراب، «عرب جاهلى» اطلاق مى شود.
قرآن در چهار مورد، به جاهلیت و آداب آن اشاره مى کند: (ظَنَّ الْجاهِلیّة) (آل عمران: 154); (حُکْم الجاهلیة)(مائده: 50); (تَبَرُّجَ الجاهلیة)(احزاب: 33); (حَمِیَّة الجاهلیّة)(فتح: 26) و گاه برخى از آداب عصر جاهلى را برمى شمرد; مانند: تغییر ماه هاى حرام،2«رَفَث» (جماع) و «فسوق» (دشنام و دروغ) و «جدال» در ایام حج،3 فخر فروشى،4 ازدواج با همسران پدران خود،5 به ارث بردن زنان،6 شرک، نیکى نکردن به پدر و مادر و کشتن فرزندان از بیم فقر،7 زنا،8 واداشتن کنیزان به زنا (بغى)،9 زنده به گور کردن دختران،10 مى گسارى،11 رباخوارى،12 قمار،13 تحقیر زن،14 مقدّس دانستن برخى حیوانات،15 و انکار معاد.16 البته این آداب در اشعار جاهلى و نقل مورّخان تاریخ هم آمده است.
درباره جاهلیت گاه دو تعبیر جاهلیت اولى و ثانى هم آمده که برگرفته از قرآن است که تبرّج جاهلیت اولى را نفى کرده است.17عده اى مانند زمخشرى و طبرى گفته اند: اولى در مقابل اخرى است. کفر پیش از اسلام را جاهلیتِ اولى، و فسق و فجور پس از اسلام را جاهلیت اخرى گویند. اما برخى مثل فخر رازى مى گویند: جاهلیت اولى همان جاهلیت کهن است. البته افرادى نیز در قرون اخیر، حرف از جاهلیت جدید زده اند. محمّدبن عبدالوهاب در عربستان، سید ابوالاعلى مودودى در پاکستان، سید قطب در مصر و بسیارى از اندیشمندان اسلامى، دوره تجدّد و عصر حاضر را نوعى جاهلیت جدید پنداشته اند; زیرا همان گناهان در حال ظهور و گسترش است.18 ذکر نام و آداب جاهلیت سواى قرآن، در اشعار عرب، کلام نبى اکرم(صلى الله علیه وآله)، و امام على(علیه السلام)نیز آمده است. حتى امیرالمؤمنین(علیه السلام)در خطبه هاى 26، 166 و 95 با اشاره به آداب جاهلیت، آنها را نفى کرده و گاه مردم را به سبب شباهت به آنان سرزنش نموده است; مثلا، مى فرماید: مثل بدخویان جاهلیت نباشید که نه در دین فهم دارند و نه شناساى کردگارند.19
مراد از «عرب جاهلى» در این نوشتار، اعراب حجاز است که عمدتاً شامل عدنانیان، قحطانیان، اعراب بائده و وثنى مذهبان مى شود; همانانى که با ظهور اسلام، به مخالفت با این دین توحیدى و رهبر آن پرداختند. در این مقاله، فقط به بررسى آموزه «معاد» از منظر مردم جاهلیت پرداخته شده و با استناد به قرآن، شواهد تاریخى و اشعار عرب جاهلى، سعى گردیده است این آموزه نزد عرب جاهلى بررسى شود.
آموزه «معاد» از منظر مردم جاهلیت
آنچه از قرآن و کتاب هاى تاریخى به دست مى آید این است که عرب جاهلى به معاد اعتقادى نداشت و مرگ را پایان زندگى مى دانست و زنده شدن پس از مرگ را نامعقول تصور مى کرد و از اعتقاد رسول خدا به بعث و قیامت شگفت زده مى شد. موضوع زنده شدن دوباره انسان پس از مرگ، از